Nie każdy komiks, który bawił dzieci, potrafi po latach zachować własny charakter. Tytus de Zoo nadal działa, bo łączy absurdalny humor, przygodę i trafne obserwacje obyczajowe z bardzo polskim językiem. Przyglądam się tu historii serii, bohaterom, kolejności lektury oraz temu, które księgi najlepiej wybrać na początek.
To najważniejsze cechy komiksowego świata Tytusa
- Początek serii przypadł na 1957 rok, gdy bohaterowie pojawili się w „Świecie Młodych”.
- Główny cykl liczy 31 ksiąg, wydawanych od 1966 do 2008 roku.
- Oś fabuły stanowi uczłowieczanie Tytusa pod opieką Romka i A’Tomka.
- Największa siła serii tkwi w połączeniu nonsensu, satyry i edukacyjnych przygód.
- Na początek najlepiej sięgnąć po pierwszą księgę albo wybrać tom tematyczny, na przykład o Wyspach Nonsensu.
Skąd wziął się Tytus i na czym polega jego historia
Serię stworzył Henryk Jerzy Chmielewski, znany jako Papcio Chmiel. Pierwsze odcinki przygód trójki bohaterów ukazywały się w „Świecie Młodych” od 1957 roku, a pierwsza książkowa księga pojawiła się w 1966 roku. To ważne rozróżnienie, bo niektóre zestawienia podają wyłącznie datę wydania albumu, pomijając wcześniejszy debiut prasowy.
Centralną postacią jest szympans, który chce stać się człowiekiem. Pomagają mu w tym Romek i A’Tomek, dwaj harcerze o zupełnie różnych temperamentach. Ich zadanie nie przypomina jednak poważnego programu wychowawczego. Każda próba uczłowieczenia kończy się absurdem, pomyłką albo wynalazkiem Profesora Talenta.
W komiksowej mitologii bohater powstaje z rozlanej plamy tuszu. Ten pomysł dobrze streszcza całą serię. Tytus jest trochę przypadkiem, trochę eksperymentem, a przede wszystkim postacią, która nie pasuje do gotowych schematów. Jego niedoskonałość jest motorem przygód, nie przeszkodą do usunięcia.
Przeczytaj również: Donżon komiks - od którego tomu zacząć i jak czytać serię?
Trójka, która napędza każdą przygodę
Tytus jest impulsywny, ciekawski i często kieruje się żołądkiem albo pierwszym pomysłem, który przyjdzie mu do głowy. Romek zwykle próbuje zachować rozsądek, a A’Tomek pełni funkcję wynalazcy i konstruktora. Nie traktuję ich jednak jako prostego podziału na głupiego, mądrego i technicznego. Najlepsze sceny wynikają z tego, że każdy z nich ma własny sposób patrzenia na świat.
Papcio Chmiel sam również pojawia się w tej rzeczywistości jako opiekun, narrator lub autor kolejnych zadań. Dzięki temu granica między twórcą a bohaterem często się zaciera. To jeden z powodów, dla których komiks nie przypomina zwykłej przygodowej historyjki.
Dlaczego te komiksy wciąż są wyjątkowe
Najłatwiej nazwać tę serię komiksem dla dzieci, ale byłoby to zbyt wąskie określenie. Młodszy czytelnik dostaje przygodę, dziwne pojazdy i zabawne dialogi. Starszy zauważa satyrę na szkołę, biurokrację, propagandę, konsumpcję, media oraz zmieniające się obyczaje.
Humor działa na kilku poziomach. Jedna scena może być zwyczajnie śmieszna dla dziecka, a dorosły zobaczy w niej kpinę z języka urzędowego albo społecznego absurdu. Szczególnie dobrze widać to w opowieściach o Wyspach Nonsensu, gdzie fikcyjne krainy pozwalają autorowi komentować rzeczywistość bez wygłaszania wykładu.
Duże znaczenie ma też język. Papcio Chmiel tworzył neologizmy, przekręcał związki frazeologiczne i budował żarty z brzmienia słów. Część dowcipów jest mocno zakorzeniona w realiach PRL-u, dlatego nie każda aluzja będzie dziś oczywista. Mimo to rytm dialogów i pomysłowość słowotwórcza nadal potrafią zaskoczyć.
Nie wszystko zestarzało się równie dobrze. Niektóre stereotypy, żarty obyczajowe i elementy propagandowego tonu mogą dziś drażnić albo wymagać komentarza. Nie traktuję tego jako powodu do odrzucenia serii. Lepiej czytać ją jako zapis konkretnej epoki, w którym obok świetnej wyobraźni widać również ograniczenia swoich czasów.
Od której księgi zacząć lekturę
Najbezpieczniejszy wybór to Księga I, w której Tytus zostaje harcerzem. Dostajemy tam podstawowy układ bohaterów i jasno określony cel całej serii. Czytanie od początku pozwala też zobaczyć, jak zmieniały się rysunki, format oraz sposób prowadzenia żartu.
Nie ma jednak obowiązku poznawania wszystkich tomów po kolei. Większość historii ma własny temat i można wejść do tego świata przez księgę odpowiadającą zainteresowaniom czytelnika.
| Księga | Temat | Dla kogo będzie dobrym wyborem |
|---|---|---|
| I | Tytus zostaje harcerzem | Dla osoby, która chce poznać fundamenty serii |
| III | Tytus kosmonautą | Dla miłośników fantastyki i kosmicznych pomysłów |
| VII | Tytus poprawia dwójkę z geografii Polski | Dla czytelników zainteresowanych polskimi miejscami i historią |
| XIII | Wyprawa na Wyspy Nonsensu | Dla osób, które najbardziej cenią satyrę i absurd |
| XXVIII | Tytus internautą | Dla ciekawych, jak seria reagowała na nowe technologie |
Moim zdaniem szczególnie dobrym testem jest Księga XIII. Pokazuje, że seria nie opierała się wyłącznie na edukacyjnych zadaniach. Wyspy Nonsensu pozwalają Papciowi Chmielowi bawić się polityką, językiem i społecznymi przyzwyczajeniami, a przy tym zachować tempo klasycznej przygody.
Jak zmieniała się seria przez sześć dekad
Wczesne księgi mocno korzystały z formuły „uczyć, bawiąc”. Tytus zostawał harcerzem, kierowcą, kosmonautą, olimpijczykiem czy geografem. Edukacja była jednak tylko punktem wyjścia, bo autor szybko rozsadzał ją absurdem i pozwalał bohaterom wpaść w sytuacje całkowicie nieprzewidywalne.
W kolejnych dekadach zmieniały się realia, więc zmieniał się także bohater. Pojawiały się tematy ochrony przyrody, dziennikarstwa, sztuki, internetu, graffiti, NATO i przemian społecznych. Seria nie udawała, że świat stoi w miejscu, choć nie każda próba dopasowania się do nowych czasów była równie udana.
Od 2009 roku pojawiały się również albumy historyczne, w których bohaterowie trafiali między innymi do czasów Powstania Warszawskiego, Bitwy Warszawskiej czy bitwy pod Grunwaldem. Trzeba je odróżnić od podstawowego cyklu 31 ksiąg. Są raczej osobnymi projektami, często większymi i bardziej uroczystymi w tonie.
Ta ewolucja jest dla mnie jednym z ciekawszych aspektów całego zjawiska. Czytając tomy z różnych lat, można obserwować nie tylko przygody bohaterów, lecz także zmiany języka, technologii i społecznych lęków. To sprawia, że seria jest jednocześnie komiksem przygodowym i nieformalną kroniką popularnej wyobraźni.
Które wydanie wybrać do czytania i kolekcjonowania
Jeżeli zależy mi przede wszystkim na lekturze, wybieram wydanie czytelne, kompletne i dobrze zachowane. Starsze egzemplarze bywają atrakcyjne kolekcjonersko, ale mogą mieć pożółkły papier, słabszy druk albo uszkodzoną oprawę. W przypadku pierwszych ksiąg trzeba też pamiętać, że część późniejszych wydań była przerysowana, rozszerzona lub pokolorowana.
Kolekcjoner powinien sprawdzić nie tylko numer księgi, lecz także rok wydania, wydawcę, format i stan zachowania. „Księga Zero”, „Złote księgi” oraz zbiory materiałów prasowych nie są po prostu kolejnymi numerami głównej serii. To wydania specjalne, które mogą uzupełnić kolekcję, ale nie są konieczne do zrozumienia podstawowej fabuły.
Przy zakupie używanego egzemplarza nie kierowałbym się samą okładką. Najważniejsze są kompletność plansz, brak wyciętych stron, jakość grzbietu i zgodność z tym, czego faktycznie szukamy. Do czytania liczy się stan i wygoda, do kolekcji także konkretna edycja. Te dwa cele często prowadzą do zupełnie różnych zakupów.
Dlaczego warto wrócić do tej serii właśnie teraz
Nie polecam tych komiksów wyłącznie z sentymentu. Najciekawsze jest to, że pod warstwą staroświeckich mundurków i fantastycznych pojazdów kryje się opowieść o uczeniu się świata, popełnianiu błędów i próbach dopasowania się do rzeczywistości. Tytus pozostaje zabawny właśnie dlatego, że nigdy nie staje się idealnym człowiekiem.
Na pierwszą lekturę wybrałbym Księgę I, a potem jedną z części bardziej absurdalnych, najlepiej o Wyspach Nonsensu. Taki zestaw pokazuje zarówno wychowawczy początek, jak i satyryczną dojrzałość serii. Dopiero wtedy widać, że jej siła nie polega na samym retro klimacie, lecz na oryginalnym połączeniu humoru, przygody i komentarza do polskiej codzienności.
